Dziki BEZ CZARNY w ogrodzie. Uprawa i przepisy na przetwory

czarny bez w ogrodzie fot. Anemone123 - Pixabay.com

Bez czarny to dość pospolita roślina i niestety niedoceniana. Rzadko jest sadzony w ogrodzie, a szkoda, bo to roślina przyjazna dzikiej faunie, ale nie tylko. Owoce bzu czarnego chętnie zjadane są przez ptaki. Można z nich także robić smaczne przetwory.

Bez czarny (Sambucus nigra) w ogrodach występuje rzadko, częściej spotykany jest na skraju lasów oraz na nieużytkach, nawet na gruzowiskach. Roślina ma małe wymagania i doskonale dostosowuje się do warunków.

To gęsty krzew lub po wielu latach niewielkie, wielopienne drzewo. Rośnie szybko (nawet do 60 cm rocznie), uzyskując 3-7 m wysokości i 3-5 m szerokości. Korona jest kopulasta, pokrój szeroki, luźny, wyprostowany z obwisającymi gałęziami. Dzikie krzewy mogą wydawać się mało dekoracyjne, jednak gdy kwitną, a później owocują mogą być ciekawą ozdobą ogrodu, zwłaszcza w stylu wiejskim lub naturalnym.

Liście bzu czarnego są pierzaste, złożone z drobnych listków, osiągają do 30 cm długości. U dzikich krzewów są ciemnozielone, u odmian ozdobnych - od jasnozielonych, przez pstrokate, po prawie zupełnie czarne. Roztarte wydzielają charakterystyczny (nielubiany), ostry zapach. Drobne, kremowobiałe (u odmian ozdobnych - różowe) kwiaty zebrane są w płaskie baldachogrona o 10-20 cm średnicy. Mają charakterystyczny, słodkawy zapach i chętnie są odwiedzane przez motyle. Wczesną jesienią pojawiają się niewielkie, ale bardzo liczne, kuliste owoce. Obficie owocujące krzewy posiadają tak dużo jagód, że pędy uginają się pod ich ciężarem. Pozostają na krzewach na długo po pierwszych przymrozkach.

kwiaty bzu czarnego fot. Hans Braxmeier - Pixabay.comfot. Hans Braxmeier - Pixabay.com owoce bzu czarnego fot. Hans Braxmeier - Pixabay.com
fot. Hans Braxmeier - Pixabay.com
Kwiaty bzu czarnego pojawiają się na przełomie maja i czerwca. Delikatnie pachną i są chętnie odwiedzane przez owady.
Owoce czarnego bzu dojrzewają już pod koniec sierpnia i na początku września. W czasie zimy są chętnie zjadane przez ptaki.

Uprawa bzu czarnego w ogrodzie

Bez czarny doskonale nadaje się do uprawy w ogrodzie. Ma małe wymagania, nie sprawia problemów i jest praktycznie "bezobsługowy". Wystarczy zapewnić mu odpowiednie warunki, by rósł zdrowo przez wiele lat. Oto jego wymagania i zasady uprawy:

Stanowisko
Do pełnego wybarwienia owoców (i liści u odmian ozdobnych) krzew wymaga miejsca słonecznego. Może wprawdzie rosnąć w półcieniu, jednak będzie słabiej kwitnąć i owocować. Dzikie bzy najlepiej prezentują się w dużych ogrodach, a ozdobne odmiany karłowe polecane są do małych ogrodów przydomowych oraz do uprawy w pojemnikach. Doskonale znosi warunki miejskie, a nawet zanieczyszczenie powietrza.

Gleba
Jest tolerancyjny co do podłoża i zadowoli się praktycznie każdą glebą ogrodową, ale najlepiej rośnie na glebach żyznych, próchnicznych i średnio wilgotnych, bogatych w azot i wapń. Podłoże piaszczyste i gliniaste warto wzbogacić w kompost.

Nawożenie i podlewanie
Krzew nie wymaga częstego nawożenia. Na słabych glebach można go na początku sezonu wegetacyjnego nawozić nawozem wieloskładnikowym - np. Azofoską lub nawozem do roślin owocowych. Warto systematycznie podsypywać go kompostem, by wprowadzić do gleby cenną próchnicę. Wymaga podlewania tuż po posadzeniu, by wspomóc młode krzewy w dobrym ukorzenieniu. Największe zapotrzebowanie na wodę wykazuje w czasie zawiązywania i dojrzewania owoców.

dziki bez czarny fot. Poldi Rijke - CC BY-SA 3.0 - Wikimedia Commons
Dziki bez czarny, fot. Poldi Rijke / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Cięcie
By roślina co roku rodziła dorodne owoce, wymaga regularnego i mocnego przycinania! Największe owoce tworzą się na silnych, jednorocznych pędach. Cięcie przeprowadza się po zbiorach lub w czasie spoczynku (późną jesienią, zimą i wczesną wiosną). Pędy, które owocowały przycina się nisko przy ziemi, by w kolejnym roku na ich miejscu pojawiły się nowe - silne, wyprostowane i niezacienione. Krzew można przycinać rzadziej, jednak by zachować walory dekoracyjne krzewu najstarsze pędy warto wycinać raz na 2-3 lata.

Problemy
Młode, niezdrewniałe pędy często bywają atakowane przez czarne mszyce, które gdy występują w wysokiej liczebności mogą osłabić roślinę. Pędy oblepione czarnymi szkodnikami najlepiej usuwać i niszczyć lub opryskiwać odpowiednimi preparatami. Można do tego wykorzystać ekologiczny roztwór gnojówki z pokrzywy, oprysk szarym mydłem lub chemiczny środek ochrony roślin. Poza mszycami bzy czarne rzadko bywają atakowane przez inne szkodniki i choroby grzybowe (bardzo rzadko w czasie wilgotnej pogody porażane są kwiatostany).

Mrozoodporność
Krzew jest całkowicie mrozoodporny i nie wymaga okrywania.

Rozmnażanie
Roślinę można wprawdzie rozmnażać z nasion wysiewanych jesienią, ale najłatwiejszą i najszybsza metodą jest rozmnażanie przez sadzonki. Najlepiej nadają się roczne pędy pobrane jesienią (mogą być także pobrane wczesną wiosną). Powinny mieć 5-6 oczek. Sadzi się je głęboko do ziemi, tak by wystawały tylko 2 oczka. Szybko się ukorzeniają i kolejnej jesieni są gotowe do przesadzenia na docelowe miejsce.

Bez BLACK BEAUTY Gerda fot. iVerde
BLACK BEAUTY 'Gerda', fot. iVerde
Bez Quincho Purple fot. iVerde
'Quincho Purple', fot. iVerde
bez czarny Black Lace fot. Amanda Slater - Flickr - CC BY-SA 2.0
BLACK LACE 'Eva' fot. Amanda Slater / Flickr / CC BY-SA 2.0
Bez Pulverulenta fot. iVerde
'Pulverulenta', fot. iVerde
Bez Madonna fot. iVerde'Madonna', fot. iVerde

Odmiany bzu czarnego - "owocowe" i ozdobne

Dzikie krzewy bzu doskonale nadają się do uprawy w ogrodzie i w odpowiednich warunkach będą dobrze owocować. Można jednak wybrać specjalne odmiany hodowlane - np.: 'Alleso', 'Korsor', 'Samdal', 'Sampo;, 'Samyl', które tworzą większe owoce i obficiej plonują, a przy tym charakteryzują się słabą siłą wzrostu, dzięki czemu nie osiągną dużych rozmiarów.

Do ogrodów ozdobnych można także sadzić odmiany dekoracyjne, które tworzą jadalne owoce, a przy tym mają dodatkowe walory ozdobne - np.:

  • 'Aurea' (żółte liście),
  • 'Aureomarginata' (dwubarwne liście żółto-zielone),
  • BLACK BEAUTY 'Gerda' (czarne liście, różowe kwiaty),
  • BLACK LACE 'Eva' (purpurowe pędy, ciemne liście, białe kwiaty),
  • BLACK TOWER 'Eifel1' (kolumnowy pokrój, ciemne liście, różowobiałe kwiaty z czerwonymi pręcikami),
  • GOLDEN TOWER 'Jdeboer001' (kolumnowy pokrój, powcinane, pierzaste, zielono-żółte liście),
  • 'Guincho Purple' (purpurowe liście, kwiaty zamknięte są różowe, otwarte - białe),
  • 'Laciniata' (cienkie, pierzaste liście przypominające konopie),
  • 'Madonna' (pstrokate liście żółto-zielone),
  • 'Marginata' (liście zielone z żółtym obrzeżeniem),
  • 'Obelisk' (kolumnowy, wąski pokrój),
  • 'Pulverulenta' (liście pstro nakrapiane, z daleka roślina wygląda na obsypaną kwiatami),
  • 'Pygmy' (karłowy, do 1 m wysokości).

Szczegółowe opisy odmian dekoracyjnych bzu czarnego znajdziesz w katalogu roślin na stronie Związku Szkółkarzy Polskich.

Właściwości prozdrowotne bzu czarnego

Bez czarny ma szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym. Owoce wykorzystywane są głównie jako dodatek do soków i konfitur oraz jako naturalny, czerwony barwnik do koloryzowania produktów spożywczych (np. jogurtów). Owoce, kwiaty, liście i kora mają także zastosowanie w przemyśle kosmetycznym i zielarskim.

Wszystkie części rośliny zawierają glikozyd cyjanogenny - sambunigrynę. Wszystkie świeże części rośliny mogą być lekko trujące. Tracą jednak te właściwości (substancja toksyczna ulega rozkładowi) po gotowaniu lub suszeniu! Do spożycia nadają się tylko dojrzałe owoce, zielone trzeba wyrzucić!

W warunkach domowych najczęściej i najchętniej wykorzystywane są kwiaty i owoce bzu czarnego. Te drugie są prawdziwą skarbnica zdrowia! Zawierają prozdrowotne antocyjany, flawonoidy, garbniki, kwasy organiczne, witaminy, cukry i pektyny. Właściwości prozdrowotne owoców zostały zbadane i polecane są do stosowania wzmacniająco i profilaktycznie oraz wspomagająco w leczeniu przeziębienia, jako środki napotne i wspomagające odkrztuszanie wydzieliny z oskrzeli. Ponadto mają działanie moczopędne, przeczyszczające i odtruwające. Ważne! Przed włączeniem preparatów z bzu czarnego do leczenia warto skonsultować to z lekarzem!

Przepisy na przetwory z kwiatów i owoców bzu czarnego

Kwiatostany czarnego bzu zbiera się w maju i czerwcu, gdy część kwiatów jest jeszcze nierozwinięta, a owoce od września do października, jednak dopiero wtedy, gdy wszystkie są w pełni dojrzałe, czarne i błyszczące. Surowce najlepiej zbierać w suchy i słoneczny dzień jak najwcześniej. Najlepiej wybierać krzewy oddalone od zanieczyszczonych terenów miejskich. Jeśli nie mamy czasu zrobić przetworów tuż po zebraniu surowca, to kwiaty lub owoce najlepiej przechować w lodówce.

sok z kwiatów czarnego bzu fot. RitaE - Pixabay.com
SYROP Z KWIATÓW
fot. RitaE - Pixabay.com
sok z owoców czarnego bzu fot. RitaE - Pixabay.com
SYROP Z OWOCÓW
fot. RitaE - Pixabay.com

Składniki
- 40-50 całych kwiatostanów
- wyciśnięty sok z 4-5 cytryn
- 2 litry wody
- 1 kg cukru*

Przygotowanie
Po zbiorze odłóż kwiaty na 2-3 godziny, by uciekły z nich wszystkie owady. Następnie odetnij ogonki od baldachów, tak by zostały same kwiatki. Włóż je do dużego garnka i zalej je wrzącą wodą. Następnie dodaj sok z cytryn i cukier. Gotuj 10 minut na wolnym ogniu i zbieraj pianę. Gotowy sok przecedź i przelej do małych butelek i pasteryzuj 15 minut. Możesz go rozcieńczać z wodą gazowaną lub dodawać do herbaty i koktajli.

Składniki
- 1 kg owoców
- wyciśnięty sok z 1 cytryny
- 750 g cukru*


Przygotowanie
Odetnij owoce od gałązek i dokładnie je umyj. Wyrzuć wszystkie zgniłe, przejrzałe i niedojrzałe.
Uwaga! Owoce silnie brudzą. Załóż rękawiczki. Po oczyszczeniu włóż owoce do dużego garnka. Dodaj cukier i sok z cytryny. Gotuj 10 minut na wolnym ogniu i zbieraj pianę. Gotowy sok przecedź i przelej do małych butelek i pasteryzuj 15 minut. Możesz go rozcieńczać z wodą gazowaną, mieszać z innymi sokami lub dodawać do herbaty.

*(możesz całkowicie zrezygnować z cukru, zmniejszyć jego ilość lub zastąpić go odrobiną miodu).

To tylko dwie z bardzo wielu możliwości na wykorzystanie bzu czarnego w kuchni. Podzielcie się z nami swoimi przepisami na przetwory z kwiatów lub owoców czarnego bzu. Zamieście posty w komentarzach lub prześlijcie przepis na redakcja@zielonyogrodek.pl

Tekst: Redakcja ZielonyOgrodek.pl, zdjęcie tytułowe: Anemone123 - Pixabay.com